رباعیات خیام / رباعی‌های شاهکار از خیام بزرگ به همراه عکس نوشته

هنگام صبوح ای صنم فرخ‌پی

برساز ترانه‌ای و پیش‌آور می

کافکند به خاک صدهزاران جم و کی

این آمدن تیر مه و رفتن دی

هان کوزه‌گرا بپای اگر هشیاری

تا چند کنی بر گِل مردم خواری؟

انگشت فریدون و کف کی‌خسرو

بر چرخ نهاده‌ای، چه می‌پنداری؟

گر کار فلک به عدل سنجیده بُدی

احوال فلک جمله پسندیده بُدی

ور عدل بُدی به کارها در گردون

کی خاطر اهل فضل رنجیده بُدی؟

گر دست دهد ز مغز گندم، نانی

وز می دو منی ز گوسفندی، رانی

با لاله‌رخی و گوشهٔ بستانی

عیشی بود آن، نه حد هر سلطانی

گر آمدنم به خود بُدی، نآمدمی

ور نیز شدن به من بُدی، کی شدمی؟

به زان نَبُدی که اندر این دیر خراب

نه آمدمی، نه شدمی، نه بُدَمی

زان کوزهٔ می که نیست در وی ضرری

پُر کن قدحی، بخور، به من ده دگری

زان پیش‌تر ای صنم که در رهگذری

خاک من و تو، کوزه کند کوزه‌گری

در گوش دلم گفت فلک پنهانی

حکمی که قضا بود، ز من می‌دانی؟

در گردش خویش اگر مرا دست بُدی

خود را برهاندمی ز سرگردانی

در کارگه کوزه‌گری کردم رای

در پایهٔ چرخ، دیدم استاد به پای

می‌کرد دلیر کوزه را دسته و سر

از کلهٔ پادشاه و از دست گدای

خوش باش که پخته‌اند سودای تو دی

فارغ شده‌اند از تمنای تو دی

قصه چه کنم که به تقاضای تو دی

دادند قرار کار فردای تو دی

چندان که نگاه می‌کنم هر سویی

در باغ روان است ز کوثر جویی

صحرا چو بهشت است ز کوثر کم گوی

بنشین به بهشت با بهشتی‌رویی

تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی

مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی

خاکیم همه، چنگ بساز ای ساقی

بادیم همه، باده بیار ای ساقی

پیری دیدم به خانهٔ خماری

گفتم نکنی ز رفتگان اخباری؟

گفتا می خور که همچو ما بسیاری

رفتند و خبر باز نیامد باری

برگیر پیاله و سبو ای دلجوی

فارغ بنشین به کشتزار و لب جوی

بس شخص عزیز را که چرخ بدخوی

صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی

بر شاخ امید اگر بری یافتمی

هم رشتهٔ خویش را سری یافتمی

تا چند ز تنگنای زندان وجود

ای کاش سوی عدم دری یافتمی

بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی

سرمست بدم که کردم این عیاشی

با من به زبان حال می‌گفت سبو

من چون تو بدم، تو نیز چون من باشی

ای کاش که جای آرمیدن بودی

یا این ره دور را رسیدن بودی

کاش از پی صد هزار سال از دل خاک

چون سبزه امید بر دمیدن بودی

ای دوست حقیقت شنو از من سخنی

با بادهٔ لعل باش و با سیم‌تنی

کان‌کس که جهان کرد فراغت دارد

از سبلت چون تویی و ریش چو منی

ای دل تو به اسرار معما نرسی

در نکتهٔ زیرکان دانا نرسی

اینجا به می لعل بهشتی می‌ساز

کانجا که بهشت است رسی یا نرسی

ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی

وز هفت و چهار دایم اندر تفتی

می خور که هزار بار بیشت گفتم

باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی

از کوزه‌گری کوزه خریدم باری

آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری

شاهی بودم که جام زرینم بود

اکنون شده‌ام کوزهٔ هر خماری

از آمدن بهار و از رفتن دی

اوراق وجود ما همی گردد طی

می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم

غم‌های جهان چو زهر و تریاقش می

آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی

معذوری اگر در طلبش می‌کوشی

باقی همه رایگان نیرزد، هُش دار!

تا عمر گران‌بها بدان نفروشی

تا کی غم آن خورم که دارم یا نه

وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه

پرکن قدح باده که معلومم نیست

کاین دم که فرو برم برآرم یا نه

بنگر ز صبا دامن گل چاک شده

بلبل ز جمال گل طربناک شده

در سایهٔ گل نشین که بسیار این گل

در خاک فرو ریزد و ما خاک شده

می خور که فلک بهر هلاک من و تو

قصدی دارد به جان پاک من و تو

در سبزه نشین و می روشن می‌خور

کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو

از تن چو برفت جان پاک من و تو

خشتی دو نهند بر مغاک من و تو

و آنگاه برای خشت گور دگران

در کالبدی کشند خاک من و تو

از آمدن و رفتن ما سودی کو؟

وز تار امید عمر ما پودی کو؟

چندین سر و پای نازنینان جهان

می‌سوزد و خاک می‌شود، دودی کو؟

آن قصر که با چرخ همی‌زد پهلو

بر درگه آن شهان نهادندی رو

دیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ای

بنشسته همی‌گفت که کوکو کوکو

نتوان دل شاد را به غم فرسودن

وقت خوش خود به سنگ محنت سودن

کس غیب چه داند که چه خواهد بودن

می باید و معشوق و به کام آسودن

گر بر فلکم دست بدی چون یزدان

برداشتمی من این فلک را ز میان

از نو فلکی دگر چنان ساختمی

که آزاده به کام دل رسیدی آسان

قومی متفکرند اندر ره دین

قومی به گمان فتاده در راه یقین

می‌ترسم از آن که بانگ آید روزی

کای بی‌خبران راه نه آن است و نه این

قانع به یک استخوان چو کرکس بودن

به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن

با نان جوین خویش حقا که به است

که آلوده و پالودهٔ هر خس بودن

رندی دیدم نشسته بر خنگ زمین

نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین

نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین

اندر دو جهان کرا بود زهره این؟

برخیز بتا، بیا ز بهر دل ما

حل کن به جمال خویشتن مشکل ما

یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم

زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما

چون عهده نمی‌شود کسی فردا را

حالی خوش دار این دل پر سودا را

می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه

بسیار بتابد و نیابد ما را

امروز تو را دسترس فردا نیست

واندیشهٔ فردات به جز سودا نیست

ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست

کاین باقی عمر را بها پیدا نیست

ای آمده از عالم روحانی تفت

حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت

می نوش، ندانی ز کجا آمده‌ای

خوش باش، ندانی به کجا خواهی رفت

ای چرخ فلک! خرابی از کینهٔ توست

بی‌دادگری شیوهٔ دیرینهٔ توست

ای خاک! اگر سینهٔ تو بشکافند

بس گوهر قیمتی که در سینهٔ توست

ای دل! چو زمانه می‌کند غمناکت

ناگه برود ز تن روان پاکت

بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند

زآن پیش که سبزه بردمد از خاکت

اکنون که گل سعادتت پربار است

دست تو ز جام می چرا بیکار است؟

می خور که زمانه دشمنی غدار است

دریافتن روز چنین دشوار است

چون عمر به سر رسد چه شیرین و چه تلخ

پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ

می نوش که بعد از من و تو ماه بسی

از سلخ به غره آید از غره به سلخ

تا زهره و مه در آسمان گشت پدید

بهتر ز می ناب کسی هیچ ندید

من در عجبم ز می‌فروشان کایشان

به زانچه فروشند چه خواهند خرید؟

در دهر چو آواز گل تازه دهند

فرمای بتا که می به اندازه دهند

از حور و قصور و ز بهشت و دوزخ

فارغ بنشین که آن هر آوازه دهند

از جملهٔ رفتگان این راه دراز

بازآمده‌ای کو که به ما گوید راز؟

هان بر سر این دوراههٔ آز و نیاز

چیزی نگذاری که نمی‌آیی باز

چون نیست حقیقت و یقین اندر دست

نتوان به امید شک همه عمر نشست

هان تا ننهیم جام می از کف دست

در بی‌خبری مرد چه هشیار و چه مست

این قافلهٔ عمر عجب می‌گذرد

دریاب دمی که با طرب می‌گذرد

ساقی، غم فردای حریفان چه خوری؟

پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد

از دی که گذشت هیچ از او یاد مکن

فردا که نیامده‌ست فریاد مکن

بر نامده و گذشته بنیاد مکن

حالی خوش باش و عمر بر باد مکن

هنگام صبوح ای صنم فرخ‌پی

برساز ترانه‌ای و پیش‌آور می

هان کوزه‌گرا بپای اگر هشیاری

تا چند کنی بر گِل مردم خواری؟

گر کار فلک به عدل سنجیده بُدی

احوال فلک جمله پسندیده بُدی

گر دست دهد ز مغز گندم، نانی

وز می دو منی ز گوسفندی، رانی

گر آمدنم به خود بُدی، نآمدمی

ور نیز شدن به من بُدی، کی شدمی؟

زان کوزهٔ می که نیست در وی ضرری

پُر کن قدحی، بخور، به من ده دگری

در گوش دلم گفت فلک پنهانی

حکمی که قضا بود، ز من می‌دانی؟

در کارگه کوزه‌گری کردم رای

در پایهٔ چرخ، دیدم استاد به پای

خوش باش که پخته‌اند سودای تو دی

فارغ شده‌اند از تمنای تو دی

چندان که نگاه می‌کنم هر سویی

در باغ روان است ز کوثر جویی

تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی

مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی

پیری دیدم به خانهٔ خماری

گفتم نکنی ز رفتگان اخباری؟

برگیر پیاله و سبو ای دلجوی

فارغ بنشین به کشتزار و لب جوی

بر شاخ امید اگر بری یافتمی

هم رشتهٔ خویش را سری یافتمی

بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی

سرمست بدم که کردم این عیاشی

ای کاش که جای آرمیدن بودی

یا این ره دور را رسیدن بودی

ای دوست حقیقت شنو از من سخنی

با بادهٔ لعل باش و با سیم‌تنی

ای دل تو به اسرار معما نرسی

در نکتهٔ زیرکان دانا نرسی

ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی

وز هفت و چهار دایم اندر تفتی

از کوزه‌گری کوزه خریدم باری

آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری

از آمدن بهار و از رفتن دی

اوراق وجود ما همی گردد طی

آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی

معذوری اگر در طلبش می‌کوشی

تا کی غم آن خورم که دارم یا نه

وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه

بنگر ز صبا دامن گل چاک شده

بلبل ز جمال گل طربناک شده

می خور که فلک بهر هلاک من و تو

قصدی دارد به جان پاک من و تو

از تن چو برفت جان پاک من و تو

خشتی دو نهند بر مغاک من و تو

از آمدن و رفتن ما سودی کو؟

وز تار امید عمر ما پودی کو؟

آن قصر که با چرخ همی‌زد پهلو

بر درگه آن شهان نهادندی رو

نتوان دل شاد را به غم فرسودن

وقت خوش خود به سنگ محنت سودن

گر بر فلکم دست بدی چون یزدان

برداشتمی من این فلک را ز میان

قومی متفکرند اندر ره دین

قومی به گمان فتاده در راه یقین

قانع به یک استخوان چو کرکس بودن

به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن

رندی دیدم نشسته بر خنگ زمین

نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین

برخیز بتا، بیا ز بهر دل ما

حل کن به جمال خویشتن مشکل ما

چون عهده نمی‌شود کسی فردا را

حالی خوش دار این دل پر سودا را

کافکند به خاک صدهزاران جم و کی

این آمدن تیر مه و رفتن دی

انگشت فریدون و کف کی‌خسرو

بر چرخ نهاده‌ای، چه می‌پنداری؟

ور عدل بُدی به کارها در گردون

کی خاطر اهل فضل رنجیده بُدی؟

با لاله‌رخی و گوشهٔ بستانی

عیشی بود آن، نه حد هر سلطانی

به زان نَبُدی که اندر این دیر خراب

نه آمدمی، نه شدمی، نه بُدَمی

زان پیش‌تر ای صنم که در رهگذری

خاک من و تو، کوزه کند کوزه‌گری

در گردش خویش اگر مرا دست بُدی

خود را برهاندمی ز سرگردانی

می‌کرد دلیر کوزه را دسته و سر

از کلهٔ پادشاه و از دست گدای

قصه چه کنم که به تقاضای تو دی

دادند قرار کار فردای تو دی

صحرا چو بهشت است ز کوثر کم گوی

بنشین به بهشت با بهشتی‌رویی

خاکیم همه، چنگ بساز ای ساقی

بادیم همه، باده بیار ای ساقی

گفتا می خور که همچو ما بسیاری

رفتند و خبر باز نیامد باری

بس شخص عزیز را که چرخ بدخوی

صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی

تا چند ز تنگنای زندان وجود

ای کاش سوی عدم دری یافتمی

با من به زبان حال می‌گفت سبو

من چون تو بدم، تو نیز چون من باشی

کاش از پی صد هزار سال از دل خاک

چون سبزه امید بر دمیدن بودی

کان‌کس که جهان کرد فراغت دارد

از سبلت چون تویی و ریش چو منی

اینجا به می لعل بهشتی می‌ساز

کانجا که بهشت است رسی یا نرسی

می خور که هزار بار بیشت گفتم

باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی

شاهی بودم که جام زرینم بود

اکنون شده‌ام کوزهٔ هر خماری

می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم

غم‌های جهان چو زهر و تریاقش می

باقی همه رایگان نیرزد، هُش دار!

تا عمر گران‌بها بدان نفروشی

پرکن قدح باده که معلومم نیست

کاین دم که فرو برم برآرم یا نه

در سایهٔ گل نشین که بسیار این گل

در خاک فرو ریزد و ما خاک شده

در سبزه نشین و می روشن می‌خور

کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو

و آنگاه برای خشت گور دگران

در کالبدی کشند خاک من و تو

چندین سر و پای نازنینان جهان

می‌سوزد و خاک می‌شود، دودی کو؟

دیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ای

بنشسته همی‌گفت که کوکو کوکو

کس غیب چه داند که چه خواهد بودن

می باید و معشوق و به کام آسودن

از نو فلکی دگر چنان ساختمی

که آزاده به کام دل رسیدی آسان

می‌ترسم از آن که بانگ آید روزی

کای بی‌خبران راه نه آن است و نه این

با نان جوین خویش حقا که به است

که آلوده و پالودهٔ هر خس بودن

نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین

اندر دو جهان کرا بود زهره این؟

یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم

زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما

می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه

بسیار بتابد و نیابد ما را

هنگام صبوح ای صنم فرخ‌پی

این آمدن تیر مه و رفتن دی

هان کوزه‌گرا بپای اگر هشیاری

بر چرخ نهاده‌ای، چه می‌پنداری؟

گر کار فلک به عدل سنجیده بُدی

کی خاطر اهل فضل رنجیده بُدی؟

گر دست دهد ز مغز گندم، نانی

عیشی بود آن، نه حد هر سلطانی

گر آمدنم به خود بُدی، نآمدمی

نه آمدمی، نه شدمی، نه بُدَمی

زان کوزهٔ می که نیست در وی ضرری

خاک من و تو، کوزه کند کوزه‌گری

در گوش دلم گفت فلک پنهانی

خود را برهاندمی ز سرگردانی

در کارگه کوزه‌گری کردم رای

از کلهٔ پادشاه و از دست گدای

خوش باش که پخته‌اند سودای تو دی

دادند قرار کار فردای تو دی

چندان که نگاه می‌کنم هر سویی

بنشین به بهشت با بهشتی‌رویی

تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی

بادیم همه، باده بیار ای ساقی

پیری دیدم به خانهٔ خماری

رفتند و خبر باز نیامد باری

برگیر پیاله و سبو ای دلجوی

صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی

بر شاخ امید اگر بری یافتمی

ای کاش سوی عدم دری یافتمی

بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی

من چون تو بدم، تو نیز چون من باشی

ای کاش که جای آرمیدن بودی

چون سبزه امید بر دمیدن بودی

ای دوست حقیقت شنو از من سخنی

از سبلت چون تویی و ریش چو منی

ای دل تو به اسرار معما نرسی

کانجا که بهشت است رسی یا نرسی

ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی

باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی

از کوزه‌گری کوزه خریدم باری

اکنون شده‌ام کوزهٔ هر خماری

از آمدن بهار و از رفتن دی

غم‌های جهان چو زهر و تریاقش می

آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی

تا عمر گران‌بها بدان نفروشی

تا کی غم آن خورم که دارم یا نه

کاین دم که فرو برم برآرم یا نه

بنگر ز صبا دامن گل چاک شده

در خاک فرو ریزد و ما خاک شده

می خور که فلک بهر هلاک من و تو

کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو

از تن چو برفت جان پاک من و تو

در کالبدی کشند خاک من و تو

از آمدن و رفتن ما سودی کو؟

می‌سوزد و خاک می‌شود، دودی کو؟

آن قصر که با چرخ همی‌زد پهلو

بنشسته همی‌گفت که کوکو کوکو

نتوان دل شاد را به غم فرسودن

می باید و معشوق و به کام آسودن

گر بر فلکم دست بدی چون یزدان

که آزاده به کام دل رسیدی آسان

خوش باش که پخته‌اند سودای تو دی

فارغ شده‌اند از تمنای تو دی

قصه چه کنم که به تقاضای تو دی

دادند قرار کار فردای تو دی

تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی

مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی

خاکیم همه، چنگ بساز ای ساقی

بادیم همه، باده بیار ای ساقی

پیری دیدم به خانهٔ خماری

گفتم نکنی ز رفتگان اخباری؟

گفتا می خور که همچو ما بسیاری

رفتند و خبر باز نیامد باری

ای کاش که جای آرمیدن بودی

یا این ره دور را رسیدن بودی

کاش از پی صد هزار سال از دل خاک

چون سبزه امید بر دمیدن بودی

ای دوست حقیقت شنو از من سخنی

با بادهٔ لعل باش و با سیم‌تنی

کان‌کس که جهان کرد فراغت دارد

از سبلت چون تویی و ریش چو منی

ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی

وز هفت و چهار دایم اندر تفتی

می خور که هزار بار بیشت گفتم

باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی

از آمدن بهار و از رفتن دی

اوراق وجود ما همی گردد طی

می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم

غم‌های جهان چو زهر و تریاقش می

تا کی غم آن خورم که دارم یا نه

وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه

پرکن قدح باده که معلومم نیست

کاین دم که فرو برم برآرم یا نه

بنگر ز صبا دامن گل چاک شده

بلبل ز جمال گل طربناک شده

در سایهٔ گل نشین که بسیار این گل

در خاک فرو ریزد و ما خاک شده

می خور که فلک بهر هلاک من و تو

قصدی دارد به جان پاک من و تو

در سبزه نشین و می روشن می‌خور

کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو

نتوان دل شاد را به غم فرسودن

وقت خوش خود به سنگ محنت سودن

کس غیب چه داند که چه خواهد بودن

می باید و معشوق و به کام آسودن

چون عهده نمی‌شود کسی فردا را

حالی خوش دار این دل پر سودا را

می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه

بسیار بتابد و نیابد ما را

هنگام صبوح ای صنم فرخ‌پی

برساز ترانه‌ای و پیش‌آور می

کافکند به خاک صدهزاران جم و کی

این آمدن تیر مه و رفتن دی

هان کوزه‌گرا بپای اگر هشیاری

تا چند کنی بر گِل مردم خواری؟

انگشت فریدون و کف کی‌خسرو

بر چرخ نهاده‌ای، چه می‌پنداری؟

زان کوزهٔ می که نیست در وی ضرری

پُر کن قدحی، بخور، به من ده دگری

زان پیش‌تر ای صنم که در رهگذری

خاک من و تو، کوزه کند کوزه‌گری

در کارگه کوزه‌گری کردم رای

در پایهٔ چرخ، دیدم استاد به پای

می‌کرد دلیر کوزه را دسته و سر

از کلهٔ پادشاه و از دست گدای

تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی

مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی

خاکیم همه، چنگ بساز ای ساقی

بادیم همه، باده بیار ای ساقی

ای کاش که جای آرمیدن بودی

یا این ره دور را رسیدن بودی

کاش از پی صد هزار سال از دل خاک

چون سبزه امید بر دمیدن بودی

از کوزه‌گری کوزه خریدم باری

آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری

شاهی بودم که جام زرینم بود

اکنون شده‌ام کوزهٔ هر خماری

بنگر ز صبا دامن گل چاک شده

بلبل ز جمال گل طربناک شده

در سایهٔ گل نشین که بسیار این گل

در خاک فرو ریزد و ما خاک شده

می خور که فلک بهر هلاک من و تو

قصدی دارد به جان پاک من و تو

در سبزه نشین و می روشن می‌خور

کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو

از تن چو برفت جان پاک من و تو

خشتی دو نهند بر مغاک من و تو

و آنگاه برای خشت گور دگران

در کالبدی کشند خاک من و تو

از آمدن و رفتن ما سودی کو؟

وز تار امید عمر ما پودی کو؟

چندین سر و پای نازنینان جهان

می‌سوزد و خاک می‌شود، دودی کو؟

برخیز بتا، بیا ز بهر دل ما

حل کن به جمال خویشتن مشکل ما

یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم

زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما